TANTARA SYNODAM-PARITANY ANTANANARIVO ATSINANANA (ANDRIANARIVO F. Rapha)

HIANGAVIANA IANAO,IANAREO ; MBA TSY HADIKA NA NY AMPAHANY NA IZY MANONTOLO,HO FANAJANA NY ZON’NY MPIKAROKA.NA IZA NA IZA TOMPOKO.

TANTARAN’NY SYNODAM-PARITANY ANTANANARIVO ATSINANA . 12

Iza moa ny mpanoratra ?
          Andeha hofintinintsika ny momba ny mpanoratra ka mahereta kely monja. Andrianarivo Fanomezantsoa Raphaël, no tena anarany ; saingy manana solon’anarana vitsivitsy izy hanafenany ny maha izy azy. Ny Andri-Fara, Hery Miary,Sana Kerib,Raphaël Spartacus,Limailaka.
                 Nisehatra tamin’ny asa famoronana marolafy izy ; ary niaina tao anaty tontolo mifangaro.Niofana mahakasika ny fikirakirana ny tahirin-kevitry ny fiangonana,niofana mahakasika ny fampianarana ho an’ireo olon-dehibe tsy mahay mamaky teny sy manoratra,niofana mahakasika ny hai-tarika sy fitarihana ary ny tontolon’ny asa mandeha an-jambany.
               Ravelontsalama Andrianarivo Guy Richard sy Ravaoarisoa Marie Marine, izay efa samy nodimandry ny ray aman-dreniny. Zanaka voalohany amin’izy folo mianadahy.
Raberanto Fidson Dina Tantely kosa no vady andefimandriny ary manana zanaka telo mianadahy ka roa ny vavy ary lahitokana ny iray.
            Tao Fianarantsoa izy no teraka ; saingy ao Ambositra no tanindrazany.
            Vita batisa tamin’ny 24 Desambra 1968, tao amin’ny FJKM Andrainarivo.Natao Mariazy tao amin’ny FJKM Andrainarivo Fahasoavana ny 31 Martsa 2007.
             Diakona ao amin’ny FJKM Andrainarivo Fahasoavana izy,Mpampianatra Sekoly Alahady ao an-toerana,Biraon’ny Sampana Sekoly Alahady Antananarivo Atsinanana.Mpampianatra SAMM Pratika ao amin’ny Ivo-toerana CENHOSOA.

Limailaka. Androany 12 Novambra 2025

1.Ny Fahamaizinana
        Tsy hidirantsika lalina ny nahatongavan’ny mponina teto Madagasikara,tahaka izany ihany koa na nisy mponina teto na tsy nisy.Ny mponina teto dia niaina sy nivelona tamin’ny varotra andevo.Nifamezivezy teto an’ivon’ny riaka ireo karazana vahoaka nanerana an’izao tontolo izao.
Ny Finoana no tiana hasongadina amin’ity boky ity, mba ho tari-dalana satria raha tsy nisy izany, dia tsy ho nisy ny Diarin’ny Synodamparitany rehetra ary ao anatin’izany ny Synodamparitany Antananarivo Atsinanana.Efa hatramin’ny fahagola no nisy ny fifanoherana(1)mahakasika an’Andriamanitra teto Madagasikara na io talohan’ny Fahagola ka hatramin’izao taona arivo fahatelo izao. Nifandimby niainana sy ninoana teto Madagasikara avokoa ireo karazam-pinoana rehetra izao,indrindra fa ny fivavahana amin’ny razana.
Izany no nahatonga an’ireo vahiny naniry mba hivelona sy hitoetra ary hivarotra teto an’ivon’ny riaka(2),hitory ny Filazantsara.Aza adino fa Ingahy « Souchu de Rennefort »(2), no nanana faniriana mznokznz hanatanterahana ilay hoe : « Extirpation du paganisme et de l’Hérésie », na ny famongorana ny hevi-diso momba ny fivavahana amin’ny razana fa tena fanompoan-tsampy.Mamela ahy hitanisa kely fotsiny momba ireo sampy tena nalaza sy notompoina mafy teto Madagasikara : « ikelimalaza,behajaina,majaibola,ravahiny,ravololona,
imanjakatsiroa,andrianarivo,rafataka sy ny sisa tsy voatanisa ».
Nanaovana antsa manokana izy ireny,nanaterana fanatitra sy nametrahana hasina ambonin’ny hasina rehetra ary nomena voninahitra tokoa. Nomena lanja manokana teo amin’ny Firenena sy ny Fanjakana ary natahorana sy nampanjakaina ka ireo olona nitaiza azy ireny dia nomena haja sy voninahitra manokana avy amin’ny mpanjaka na ny tompomenakely sy ny vodivona , tsy nisy sahy nanohitra azy akory.
Tsy hijery ny zava-nisy tany anindrana isika, saingy fantatra fa nanjaka tokoa ny fahamaizinana tany ivelan’Antananarivo sy ny manodidina, ary mbola iainana sy averina izany amin’izao tany efa mazava izao , izay vao tsy ela akory ho fanajana ny hasin’ny tendrombohitra sy ny fasan’andriana, ka iverenana hangataham-pitahiana indray.
Ny taon-jato faha 13 sy 14 (1300–1400) , no nifaninana nihazakazaka ho aty Madagasikara ny Misionera Katolika sy Protestanta, saingy ny Misionera Protestanta no tena hibahan-toerana ato amin’ny tantara . Ireo taona roa na ny teo anelanelan’ireo taona roa ireo, no fiandohan’ny fanjakana sasany teto Madagasikara, raha tsy hiteny afa-tsy ny teto Iarivo isika ; dia ny « Faha Gola ».Nahatratra 100 taona izany ary heverina fa na dia nahafantatra an’Andriamanitra azy ny Malagasy izay hita anaty Ohabolana ; dia azo lazaina fa mbola maizina ny fiainany. Tena maizina tanteraka tokoa.
Teo anelanelan’ny taona 1400- 1810 (Taon-jato faha 14 ka hatramin’ny faha 17) ; dia nahatratra 410 taona be izao.teo anelanelan’ireo taona ireo no nanjakan’Andrianampoinimerina sy Radama I.Efa maro ireo vazaha sy Misionera nandalo sy nanitsaka an’i Madagasikara ; mba tsy hilazako fa nanitsaka an’Iarivo .Tany Londra no niorina tamin’ny taona 1818 ny « Fikambanana Misionera avy any Londra » na ny LMS.Io Fikambanana io izay efa nisy tamin’ny taona 1795 , saingy niova anarana fotsiny tamin’io taona 1818 io.Ny Dokotera Bogue, no nanorina ny LMS,aza adino izany tantara izany(3),satria lova ho an’ny taranaka.Tadidio fa nanafaka an’ireo Kristiana tany atsinanan’ny Ranomasimbe Atlantika ( Amerika sy Angletera)ny fampianaran’io Mpitsabo sy mpampianatra ary mpanofana Misionera ho aty Madagasikara io ilay atao hoe : « Transatlantic Divinity ». Io ilay Teolojia nanala ny fatopatorana samihafa nageja azy ireo tamin’ny Teolojia, ny fiaraha-monina sy ny Politika,ka nisakatsakanana ny asa

Ny asa na Misionera tsy handroso tamin’izany(3).
Iza moa ireo olona ireo ?.Avy aiza ihany koa ?
Nanodidina an’i Angletera = « Ecosse sy Pays de Galles ».Nipoitra tamin’ireo sarangan’olona tsotra ary tsy mpomba ny fombam-pivavahana tany Angletera mihitsy.Tantsaha ary mpanao taozavatra ny ankamaroany,nahita fianarana na dia izany ary tena nanam-pahaizana tamin’ny resaka foto-pinoana sy foto-pampianarana mifandraika amin’i Kristy Jesoa.Tonga tao Afrika Atsimo, ny Dokotera Jean Théodore Vanderkemp ( Holadey)ny taona 1789 ; niasa ho an’ny LMS io mpitsabo io ary natao hanadihady manokana an’i Madagasikara. Nanambady Vehivavy Malagasy io Misionera Holadey io, indrisy anefa fa maty izy ny taona 1806.Saika ho aty Madagasikara kanjo nopaohon’ny fahahatesana tamin’ny taona 1811.
Nanohy izany Atoa Mine, izay niara niasa tamin’Atoa Sir Robert Farquhar, izay governora tao Maorisy.Vitan’io Governora io no nandefa an’Atoa Lebrun,ho Misionera LMS ho aty Madagasikara ; mba hitory Filazantsara eto an’ivon’ny riaka.Izany fiaraha-miasa izany ; dia natao tao anatin’ny fanjakan’ny Mpanjakan’i Madagasikara Radama I. Nisokatra ho an’ny Malagasy ny fahazavan-tsaina indrindra teo amin’ny lafin’ny fampandrosoana sy ny fifanankalozam-barotra.
2.Ny Fahazavana
Ny 18 Aogositra 1818,no niakatra an-tanety tao amorontsiraky Toamasina Atoa Thomas Bevan sy Atoa David Jones ; izay olona avy any « Pays de Gales ».
Nandray mpianatra zatovolahy folo, eo amin’ny 9 taona ka hatramin’ny 14 taona teo ho eo, ary anisan’izany Berora ; zanaky Fisatra, Mpanjakan’Ivondro.Tsy nisy trano fianarana , fa dia ladina tany, ary teo amin’ny fasika no nianarana nanoratra.ny iray tamin’izy roalahy izay atao hoe, David Jones moa ilay very anarana hoe : « Jonjilava taty aoriana ».Ny fomba fampianarana : « Monitorial System » izay Atoa « Lancaster » no namorona azy io.Tena nampahomby ny fampianarana teto Madagasikara izany.
Tsy nionona tany anindrana ihany anefa ny Misionera fa nahenika ny faritry Madagasikara manontolo mihintsy.
Andeha tsy handalovana fotsiny ny tantara, sao mampandringa azy izany. Tonga teto Antananarivo, David Jones, ny 3 Oktobra 1820 ; ary nitondra ny tetikasam-pampianarana ho an’ny Malagasy.Ny Mpanjaka Radama I, no nitaky ny LMS,hampihatra izany haingana.
Ny « Royal School »,izay naorina teo anelanelan’i Besakana sy ny Rova, ka nisy mpianatra telo tamin’izany izay havan’ny Mpanjaka avokoa ; ny 8 Desambra 1820. Io no Sekoly voalohany teto Imerina.Nantsoina hoe : « Bevato » indray David Jones na ilay Jonjilava tery aloha.Ilay mpianatra telo teo aloha , niakatra ho 12 taty aoriana, izay mbola havan’ireo tandapo sy zanak’andriana.Ny 30 May 1821, no tonga Atoa David Griffiths, Misionera « Gallois » kosa izy ; izay nanampy an’i David Jones.Tonga nanampy taty aoriana ; izay marihana fa tsy Misionera akora , fa nangonin’Ingahy Governora tao Maorisy fotsiny ity mpanao taozavatra ity : « Carvaille »,mainty hoditra izy ary mpivavaka navondron’Ingahy « Lebrun ». Nantsoina ireo fianakavian’iretsy Misionera roalahy ka tonga ary vetivety dia nisokatra ny Sekoly faharoa tao Ifidirana , ambany avaratry ny Rova.Niavaka ny Sekoly, satria ny an’Ingahy David Jones ;dia ny zanak’andriana sy ny havan’ny Mpanjaka no niandraketany ; fa ny an’Ingahy David Griffiths ; dia ny zanak’olona ambony tao an-tanàna no noraisiny ho andraikitra,ny an’Ingahy Jeffrey kosa,dia ny zanak’olona izay azo lazaina sady tsy andriana no tsy andevo no noraisiny. Ary ny 10 Martsa 1824, dia nakamban’ny Mpanjaka Radama I, ireo Sekoly Telo ireo.Izany dia natao tao Ambodimiangara,izay nisy an’i David Griffiths.
Ny 21 Jona 1835, no vita ny takila voalohan’ny Baiboly Malagasy .
Ny «Salisbury Spelling-bOOK» «Suday-Schools»=Boky Anglisy izay nampianarana ny Sekoly Alahady teto Madagasikara.
Ny 22 Jona 1835 : Vita Ny Baiboly dika teny voalohany teto
Antananarivo,Ny Testamenta Taloha.

3.Niverina indray ny Fahamaizinana
              Mialohan’ny hidirantsika amin’ity lohahevitra iray ity,indro omena antsika ireo Misionera niasa sy nipetraka teto madagasikara.
Iza avy izy ireo :
. «David Jones » : Ny taona 1797-1840
. «Thomas Bevan » : Ny taona 1818
. «Baker » :Ny taona 1828
. «James Cameron » Ny taona 1875…Atoa isany « J.Jeffrey,Rev W Roby,Brooks,Chick,Rowlands,Canham ».
Ny Zoma 12 Jona 1829, no niseho tamin’ny vahoaka 60.000 tany ho any ny Mpanjaka RANAVALONA I . Andro nampihorohoro ho an’ny ambanilanitra izany satria nivadika ny pejy. Fanevan-drafataka sy imanjakatsiroa , izay sampim-panjakana no teny an-tànany. Nody ny Misionera, ningoso tamin’Andrianampoinimerina ny Mpanjaka vaovao ny 15 Febroary 1835 , fa na hisy rà mandriaka aza haringany ny mpivavaka ; hoy izy tamin’ny 26 Febroary 1835 : “ Izay fahendrena sy fahalalana tokony hahasoa ity tany ity dia ekeko, fa raha ny fomban-drazako kosa no kasikasihana sarasara ny olon-ko hariva ny andro, fa laviko izany ” ;