TANTARA SYNODAM-PARITANY ANTANANARIVO ATSINANANA (ANDRIANARIVO F. Rapha)

« Tsy mila vazaha eto amin'ny taniko aho hafatr'izay manaraka ny lalàna velona eto Madagasikara ka manasoa ny tany sy ny fanjakàna,tsy mila jiolahy eto amin'ny tanindrazako aho.Izay vazaha tsy manaja ny Malagasy,eny na dia kely indrindra aza dia amidiko ho andevo ».Mbola nohamafisiny tamin’ity kabariny ity izany hoe : « Ity no tany nofinari-bavan'ANDRIANAMPOINIMERINA , Novorin'ILEHIDAMA ka navelany ho ahy, Tsy ekeko raha ny satany no hoe mba hohamavoina ka atao ambanin-olona ny razana nitahy. Indreo ny sampy nohamasinina :ny « roambinifolo » Nanan-kery hatry ny ela,ka tsy tiako ny manova , Ireo no naha -ari-fenitra ny Nosy manontolo,ka ireo no hohamasinina fa tsy mba izay Jehovah. Raha hivavaka amin'ny razana ,dia aleo ny an'ny tena .
Raha mitady alitara ,indreo ny tendrombohitsika , Fa ny razan'ny vazaha tsy mba azo ekena. Ho lalàn'ny tany izany ,ka tsy tiako ho voadika »(4).Io vanim-potoana io , ilay nataon’Ingahy Rabary,Mpitandrina; tao amin’ny boky : « Ny Maritiora Malagasy »,hoe : « Ny Ranonorana nilatsaka ». Tamin’ny taona 1835-1840 » ( Ny taon-jato faha 15 ) . Mety ho naharitra firy taon are eee. Maro ireo Malagasy no lasa Maritiora nandritra izany fitondran’ny Mpanjaka Ranavalona I, izany.Andeha mba hotanisaina sao mba ilaintsika ihany :
.Rafaravavy Mary, no saika lasa Maritiora voalohany saingy votsotra ka lasa tany Angletera.
.Rafaravavy Rasalama Maritiora voalohany :Nolefonona tao Ambohipotsy ny Alatsinainy 14 Aogositra 1837.
.Rafaralahy Andriamazoto no Maritiora faharoa : Novonoina tao Ambohipotsy ny volana martsa 1838.
*Ireo navarina teny Ampamarinana :
« Rainimiadana,Raniniasivola,Andrianasandratra,Ranahatrarana,
Ramaria,Ramainty,Rafalahizandrina,Rakotonome,Rabodomanga,
Rafaralahy Antanifotsy, Raivo Ravao vadiny,Rasikina,Rafaravavy,
Ramatoa Razafy »,Nisy avy any Vonizongo izy ireo ; dia hatreo amin’ny Rakotonome no manaraka.Manomboka eo amin-dRabodomanga kosa sy Raivo sy Raivo Rasikina ary Rafaravavy dia mpiray tampo.Rtoa Razafy kosa zana-drahavaviny.Rtoakely Ranivo irery no nifonan-dRaombana andriambaventy tamin’ny andriana ka afaka.Ireo navarina ireo rehefa maty , dia nodorana tao Faravohitra ihany koa.
*Ireo nodorana velona tao Faravohitra :
«Andriantsiamba,Ramitraho,Andriampaniry,Ramanandalana vadiny izay efa nitoe-jaza »,Andriantsimba irery no tsy avy any Vonizongo.
Eny lasa Maritiora ihany ilay zanaky Ramanandalana, rehefa teraka tao anaty afo, ary naverin’ireo mpamono tao anaty afon’anjavidy indray.
*Ireo notoraham-bato teny Ifiadanana :
« Andriamanantena ( Rasoalandy),Ramandimby,Rainitsontsoroka,
Rainivomanga rahalahiny,Ramananokoraisina,Rabako anabaviny,
Razafinirina(Rainivoalavo),Ratsitohaina,Rahaingo,ramahazo,
Ramanandafy,Razaka,Rabetsarasaotra,Rahandraty ».
Maro ireo Maritiora no novonoina sy nampisotroina tangena ka maro no maty sy natao gadra fohy sy lava tamin’ny vy mavesatra dia mavesatra tokoa,ireo natao andevo sy namidy ary natao sesin-tany.Ireo maty moa tsy nomen-kavana ka nohanin’ny alika dia avokoa.
Hoy ny mpikaroka :
{ « Ranavalona I, 30 taona niady tamin'ny mpanjanaka . Mpanjaka taty Afrika nahavita nanohitra ny mpanjanaka ela indrindra. Tamin'ny androny dia lavon'ny Eropeana avokoa ny mpanjaka Afrikana fa i Ranavalona teo foana, nanohitra nandritra ny 30 taona mahery.
Ny malagasy tamin'ny andron'i Ranavalona I ; dia nahavita niady sy nanosika an'i Frantsa sy Angletera niaraka.

Tsy hoe niady fotsiny fa :
-Nahaleo tena ara-tsakafo.
-Nampiroborobo ny asa tanana.
-Nampiroborobo ny indostria mpanao sy mpamokatra fitaovam-piadiana.
-Nampiroborobo ny sampam-pitsikilovana sy fiarovana ny sisin-tany.
Nataon'ny frantsay izay fomba rehetra hanonganana azy na mivantana na an-kolaka fa teo foana izy mandra-pahafatiny ».}
4.Ilay Masoandro niposaka
Maty ny 16 Aogositra 1861,ny Mpanjaka Ranavalona I.
izay faharetana tamin’ny fanenjehana sy fangirifirina nihatra tamin’ny Kristiana izany, dia naharitra 26 taona be izao ( 1835 - 1861). Rehefa nandray ny fanjakan’ny reniny Radama II, izay nandimby azy ka hatramin’ny nanjakan-dRanavalona III, dia niverina indray ilay fahazavana saika maty tanteraka teo ( 1861-1897)= 36 taona niaina ankahalalahana tamin’ny fivavahana tiany harahana ny vahoaka.
*Andeha ho jerentsika indray ireo Misionera niasa nandritra izany :
. «Griffiths »,tafaverina teto Madagasikara ny taona 1840
. « William Ellis »,Pastora LMS izy io,tonga tao Toamasina ny Jolay 1856,tonga teto Antannarivo kosa ny jona 1862.
. Nanaraka ireto Mpitandrina ireto : « Toy , W.Cousins,ny Dokotera Davidson ».
           Ny « Friends’ Foreigns Mission Association » na ny F.F.M.A, avy any Angletera. 48 taona i « Joseph Stickney Sewell » , raha teto Madagasikara; very anarana ho  “ Ingahibesola ”. Ry « Louis »  sy « sarah Street », Frenjy Amerikana  avy any Richmond, Indiana fa nifindra fonenana tany Angletera. Tonga teto Antananarivo tamin’ny 01 Jona 1867, nampianatra tao amin’ny Distrikan’Avaratr’Andohalo tamin’ny fampianarana ny zazavavy i « Sarah Street » , nanampy an-dramatoa  « Hartley », vadiny « Richard Griffiths Hartley » ary « Joseph Sewell » sy « Louis Street » kosa nampianatra ny zazalahy tao amin’ny « Ecole Centrale » Ambodin’Andohalo izay teo ambany fiandreketan-dry « Charles Thomas » , « Henry Stagg » , avy eo nodimbiasan’i « Baker ». Tsy nohadinoina anefa ny fampianarana an-trano tao Ambohitantely izay nataon’i « Joseph Sewell »  tamin’ny taona 1864. Noho ny fiaraha-miasa teo amin’ny L.M.S sy ny F.F.M.A dia vita ny trano ka notokanana tamin’ny  24 Jolay 1872. Samy efa nitondra io Fiangonana io ireto misionera Frenjy ireto ny taona 1868 ka hatramin’ny 1908:
« Joseph Sewell, Samuel Clemes, William Johnson , John C, Kingzett, Henry E. Clarc,  William Wilson ». Naorin’ireto misionera ireto teto izay nananany tany aminy ho fampandrosoana ny Malagasy na toeram-panomanana ho mpampianatra ho mpitsabo na ho mpiasan’Andriamanitra. Tsy mbola afa-po anefa i « Joseph Sewell » fa  nanorina ny sekoly teo Ambohijatovo atsimo, ilay tanàna natao fahiny hoe : “ Andranonamboa ”.
          Ny  Alatsinainy 07 Febroary 1870 , no notokanana ny trano, vita niaraka tamin’izany ny sekoly tao Faravohitra. Niandraikitra an’ireo sekoly ireo: « Sarah Street , Helen Gilpin, Miss Baker, Rachel Clarc » .Niara niasa hatrany ny L.M.S sy  ny  F.F.M.A.
               Dokotera « A. Davidson » , mpitsabo avy amin’ny L.M.S ; no  nanorina ny  toeram-pitsaboana  tao Andohalo  ny  Septambra 1862  ary voatery nikatona tamin’ny taona 1876. Ka ny fahatongavan’i Dokotera « Fox », mpitsabon’ny F.F.M.A no nanokafana azy indray.
.Ny M.P.F ( Mission Protestante Francaise ) ny fiandohan’ny Volana  Febroary 1896  , no  tonga teto Madagasikara ny Pastora « Henri Lauga »  sy « Fruger Frederc » , ary ny Alahady 23 Febroary 1896 , dia nisy fotoam-pivavahana lehibe tao anaty Rova.  Ny mpitandrina ; « Henri Lauga » , no nitoriteny sy nampita hafatra ho an’ny Fiangonana Protestanta malagasy avy amin’ny Fiangonana Protestanta Frantsay, manao hoe :

“ Mandehana, ilazao ny Protestanta Malagasy fa i Frantsa reninay dia tsy mba manadino ny zanany amin’izay finoana na fivavahana arahiny, fa efa nosoratany eo an-dohan’ny lalàny ilay lalàna lehibe ahazoan’ny olona rehetra mivavaka araka izay lazain’ny fietritreretany avy ho mety ”. Ny  15 Septambra 1896, no  tonga teto Atoa  « Benjamin Escande » , mpitandrina .Ny  25 Martsa 1897, dia niampy dimy indray ny misionera M.P.F, dia Atoa isany : « Edmond Meyer » , mpitandrina izay niandraikitra ny Fiangonana miteny Frantsay sy ny tao Anatirova, « Siméon Delord » , mpitandrina. Izay nitondra ny Distrikan’Imerina ivelan’ny Renivohitra, « Paul Minault » , mpitandrina izay nalefa hiasa tany Betsileo ary ny mpampianatra roalahy Atoa « Gustave Mondain »  sy  « Charles Ducommun »(5).

*Ireo fiangonana telo Misionera nanan-tantara teto Madagasikara :
Ny London Missionary Society : Talata 18 Aogositra 1818
Ny Mission Protestanta Français : 03 Febroary 1896
Ny Friends’ Foreigns Mission Association : 01 Jona 1867
*Ny fisarahanan’ireo Fiangonana naorin’ny Misionera
.FMTA = Niendaka tamin’ny Misionera ny Fiangonana Malagasy Tranozozoro sy Antranobiriky.Ny fiaviany dia tao amin’ny LMS Ambatonakanga ary ny mpitandrina Rajaonary no niala ka nanorina ny Fiangonana FMTA ny taona 1893.Fiangonana nentiny Malagasy voalohany teto Madagasikara.Izany dia vokatry ny fifanolanana tamin’ireto Misionera ireto taminy : «  Matthews,Briggs »
.METM= Ny Dr Rakotobe Andriamaro, kosa no nanorina azy
Maro ny zava-nitranga tamin’ny fielezan’ny Filazantsara teo amin’ny tantaran’ny Fiangonana Protestanta, indrindra fa ny FJKM.

2.Ny fiandohan’ny Synodamparitany Antananarivo Atsinanana
              Misy Faritra dimy ny Synodamparitany Antananarivo Atsinanana,ka ny Efatra amin’ireo no Synodamparitany nahaleon-tena teo aloha , fa ny iray kosa dia nitambatra tamin’ny Synodamparitany Anosibe afovoany teo aloha . Ireto avy izy ireo :
1.Avaratr’Andohalo
2.Isoavina
3.Faravohitra
4.Ambatomanga
5.Merinarivo ( Anosibe Afovoany) ; hojerentsika tsirairay izy ireo. Marihako etoana fa tena sarotra ny nahazahoana ny tantara ary tena nahavaky fo tokoa, satria nisy nalaina tany an-tranon’olona, nisy kosa no azo tao amin’ny Tranomboky FJKM na ny Arsivan’ny FJKM, tetsy Faravohitra. Akoatra an’ireo tsy nisy nahatahiry na iray aza.Na ny tao amin’ny Arsiva aza dia Diary tsy nahafeno taona nifandimby no hita tao ary tsy nanomboka tamin’ny fiandohana akory ka voatery nikaroka sy nanaovana fikarohana manokana mahitsy.Marihana kosa anefa fa ireo Sampana velona ao amin’ny Foibe dia efa nisandrahaka tamin’ireo Synodamparitany 5 ireo avokoa, na ny efa ela nijoroana na ny vao haingana.
          Mialohan’ny tena nijoroan’ireo Synodamparitany ireo anefa dia nisy ny niandohany(6).Inona ary ilay niandohany ? Tsy inona tsy akory fa ny rafitra natao hoe :  « ISK ». Ny « President Synodal ISK » no « President ISK », fanovana sy foto-dalana notapahan’ny Synoda lehibe faharoa izay natao tao Toamasina. Hita izany ao aminn’y andininy faha :59. Azonao jerena ihany koa ny andininy faha 134, izay manao hoe :  « Ny President Synodaly ; dia ampiandraiketina ny ISK na I.4.B, iray na maromaro.Ny M.F, Foibe FJKM no manendry.Omena fahefana ny Presiden’ISK ( I.4.B ) ; sy ny Andininy faha 137,manao hoe : « Azo fidiana ho President ISK ny President Synodaly »

Tsy azo hodian-tsy hita ny I.6.B Imerina, rafitra anankiray ihany koa io, ka tsy haiko hoe,talohan’ny Distrika ve izy sa taty afara vao nomena andraikitra sa niaraka tamin’I.4.B ihany koa. Hatreto aloha dia nanjavona ny tahirin-kevitra momba izany, raha nisy aza dia ny boky misionera sisa no mety ahitana. Ny Bokin’Ny Maritiora Malagasy izao , izay nosoratan’ny Mpitandrina,Rabary no miresaka momba ny I.6.B ; Ka ny Mpitandrina, Ravelojaona mihitsy no mpitari-drahara ary nanana anjara lehibe tamin’ny fankalazana ny faha 100 taona ny Maritiora Malagasy.
Omena antsika aloha ireo Nitondra ny ISK teto amin’ny Faritra Antananarivo :
.Afovoany Andrefana : Atoa Solohery Paul,Mpitandrina
.Afoavoany Avaratra : Atoa Andriamiadanarivo,Mpitandrina
.Atsimo : Atoa Randriamanalina Raymond,Mpitandrina
.Atsinanana :Atoa Andriamiadanarivo,Mpitandrina
.Avaratra : Atoa Rasolofoson S,Mpitandrina.(7).
              Azoko antoka kosa anefa ny I.4.B tamin’ny taona 1966 , dia nahatra 11 ny isany.Ny ISK kosa tamin’ny taona 1968, dia 17.
Alohan’ny hidirantsika amin’ny rafitra Synodaly dia aleo mba omena antsika ireo Birao nandrafitra ny ISK, satria ny Filohany ihany no nambara tetsy aloha.
Ho an’ny Afovoany Atsimo :
.Filoham-panampy : Atoa Ramarovahoaka
                                   Atoa Ravalohery.
Mpitan-tsoratra : Atoa Ratsimandresy Joseph
                             Atoa Razafindraibe Louis
P.V : Atoa Ramanamahefa.
Efa nitondra azy io : Atoa Randriamanalina,Mpitandrina
Ho an’ny Afovoany Andrefana :
.Filoham-panampy : Atoa Rakotoarivony Paul
                                  Atoa Raveloson Georges
Mpitan-tsoratra : Atoa Rakotobe Noël
                             Atoa Ramarojaona
P.V : Atoa Jules Foltz.
Hoa an’ny Atsinanana :
Filoham-panampy : Atoa Rajaonarivony J
Mpitan-tsoratra : Atoa Vahinimalala Petera
P.V : Atoa Ramanamahefa.
Ho an’ny Avaratra :
Filoha : Rasolofoson S
Filoham-panampy : Atoa Rabelison
                                  Atoa Ramasitera Théodore
Lasan’ny Filoham-panampy teto ny Toeran’ny Mpitandrina Andriamiadanarivo,satria lasa «President Synodal » tany Fianarantsoa izy.
Ho an’ny Afovoany Avaratra :
Filoham-panampy : Atoa Ravo Kefasy
Mpitan-tsoratra : Atoa Randriamidana Samüel
PV : Rakotoarivony Jean de Dieu.
         Raha izay ary,tsy fantatra hoe, iza no nandimby ny Synodam-paritany 4, teto Antananarivo Atsinanana sy Anosibe Afovoany ?
Ireo mpitarika ireo ihany koa, dia Mpitandrina avokoa ny ankamaroany ,raha ny fahafantarako azy ; ary tsy nahitana vehivavy mihintsy.